6. Sınıf Türkçe Sözcükte Anlamı Örneklerle Öğrenin

Gerçek anlam, bir sözcüğün ilk akla gelen temel anlamıdır. “Soğuk su içti.” cümlesinde “soğuk”, sıcaklığı düşük olan suyu anlattığı için gerçek anlamdadır.

Bir sözcüğün gerçek anlamda kullanılıp kullanılmadığını anlamak için cümlede somut olarak neyi karşıladığına bakın. “Çocuk ince dalı kırdı.” cümlesindeki “ince”, dalın fiziksel özelliğini doğrudan bildirir.

Yan anlam, sözcüğün temel anlamıyla bağlantısını koruyarak kazandığı yeni anlamdır. “Masanın ayağı sallanıyor.” cümlesinde “ayak” insan uzvu değildir; biçim ve görev benzerliğiyle masayı taşıyan bölümü anlatır.

“Dağın eteğinde küçük bir köy vardı.” cümlesinde de “etek”, giysi anlamından kopmamış bir benzerlikle dağın alt bölümünü karşılar. Bağlantı kurulabiliyorsa yan anlam, bağlantı bütünüyle silinmişse mecaz anlam olasılığı güçlenir.

Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı anlamdır. “Bu sözler içimi ısıttı.” cümlesinde “ısıtmak” fiziksel bir sıcaklık değişimini değil, sevinç ve yakınlık duygusunu anlatır.

“Arkadaşının davranışına çok kırıldı.” cümlesindeki “kırılmak” da bir nesnenin parçalanması değildir. Burada sözcük, incinmek anlamında kullanılmıştır. Daha ileri örnekler için mecaz anlam konu anlatımı incelenebilir.

Terim anlam, bilim, sanat, meslek veya spor alanına özgü bir kavramı karşılar. “Üçgenin iç açılarını hesapladı.” cümlesindeki “açı” matematik; “Hakem penaltı kararı verdi.” cümlesindeki “penaltı” spor terimidir.

Bir kelime her cümlede terim değildir. “Perdenin arkasında bekledi.” cümlesinde “perde” gerçek anlamdayken, “Oyunun ikinci perdesi başladı.” cümlesinde tiyatro terimidir. Alanın bağlamı, terim anlamı belirler.

Eş anlamlı sözcükler, yazılışları farklı olduğu hâlde aynı ya da çok yakın anlam taşır. “Cevap” ile “yanıt”, “misafir” ile “konuk” buna örnektir.

Zıt anlamlı sözcükler ise birbirinin karşıtı olan kavramları karşılar. “Uzak-yakın” ve “hızlı-yavaş” zıt anlamlıdır. Bir sözcüğün olumsuz biçimi, kendiliğinden zıt anlam oluşturmaz; “gelmek-gelmemek” karşıt kavram değil, aynı eylemin olumlu ve olumsuz biçimidir.

Sesteş sözcük, yazılışı ve söylenişi aynı, anlamları birbirinden farklı olan sözcüktür. “Bahçedeki gül açtı.” cümlesindeki “gül” çiçeği; “Bu şakaya sen de gül.” cümlesindeki “gül” ise eylemi anlatır.

Çok anlamlılık, tek bir sözcüğün birbiriyle ilişkili farklı anlamlarda kullanılmasıdır. “Kapının ağzında bekledi.” ve “Çocuğun ağzı yara olmuştu.” cümlelerindeki “ağız” kullanımları arasında açıklanabilir bir anlam bağı vardır. Sesteşlikte anlamlar ayrı, çok anlamlılıkta anlamlar bağlantılıdır.

Deyim, çoğu zaman gerçek anlamından farklı, kalıplaşmış bir anlam taşıyan söz grubudur. “Kulak vermek” dikkatle dinlemek, “gözden düşmek” değerini yitirmek anlamındadır.

Deyimi oluşturan sözcükleri ayrı ayrı yorumlamak yanlış sonuca götürebilir. Bütün söz grubunun cümlede karşıladığı anlama bakmak gerekir. Sözcükte anlamın lise düzeyinde nasıl genişlediğini görmek için sözcükte anlam konu anlatımı kullanılabilir.

1. Hedef sözcüğü belirleyin: Altı çizili veya sorulan kelimenin cümlede hangi varlık, durum ya da duyguyu karşıladığını bulun.
2. Temel anlamı deneyin: Sözcüğün ilk akla gelen anlamı cümleye uyuyorsa gerçek anlamı seçin.
3. Bağlantıyı sınayın: Temel anlamla biçim veya görev bağı varsa yan anlamı; soyut bir aktarım varsa mecaz anlamı; özel bir alan kavramı varsa terim anlamı seçin.

Çözümlü örnek: “Öğretmenin sıcak yaklaşımı öğrenciyi rahatlattı.” cümlesinde hedef sözcük “sıcak” olsun. Sözcük burada yüksek sıcaklığı değil, içten ve yakın davranışı anlatır. Fiziksel özellik ortadan kalktığı için kullanım mecaz anlamlıdır.

Kısa alıştırma için şu dört cümleyi inceleyin: “Keskin bıçak ekmeği kolayca kesti.”, “Keskin bakışları herkesi susturdu.”, “Geminin burnu kıyıya döndü.”, “Nota çizginin üzerine yazıldı.”

Cevaplar sırasıyla gerçek, mecaz, yan ve terim anlamdır. İlk cümlede fiziksel özellik, ikincide etkileyici bakış, üçüncüde biçim benzerliği, dördüncüde müzik alanına özgü kavram belirleyicidir.