Atasözlerini Tanıma ve Anlamlandırma Rehberi

Çalışmada incelenen atasözlerinin genel olarak kurallı ve basit yapıda olduğu, bir bölümünün ise bileşik cümle yapısı taşıdığı belirtilir. Bu sonuç belirli bir örnekleme dayandığı için bütün atasözlerine değişmez bir kural olarak uygulanmamalıdır. Bir sözü incelerken önce cümle yapısını belirlemek, ardından kelimelerin anlamla ilişkisini düşünmek düzenli bir çalışma sırası sağlayabilir.

Bir atasözündeki kelimelerin cümleye kattığı anlamı incelemek isteyen öğrenciler, ilgili bir çalışma alanı olarak sözcüklerin anlam özelliklerini gözden geçirebilir. Sözde doğrudan anlatımın ötesine geçen bir kullanım sezildiğinde mecazlı anlatımı değerlendirme yolları da yardımcı bir çalışma başlığı olabilir.

Öğrenci bir atasözünü seçerek hangi durumda kullanılabileceğini kendi cümleleriyle açıklayabilir. Ardından veli ya da çalışma arkadaşı farklı bir durum anlatabilir ve öğrenci söz ile durum arasında bağ kurmayı deneyebilir. Bu etkinlik bir başarı garantisi değildir; araştırmada öne çıkan konuşma ve dinleme boyutlarını çalışmaya dâhil eden bir öneridir.

Atasözleriyle birlikte anılan başka söz varlığı ögelerini ayrı başlıklar altında çalışmak, notların düzenlenmesini kolaylaştırabilir. Örneğin deyimleri anlamlandırmaya yönelik içerik ayrı bir çalışma kaynağı olarak kullanılabilir; ancak bu yazıda atasözü ile deyim arasındaki fark hakkında kaynakla doğrulanmamış bir kural ileri sürülmemektedir.

Örnek olarak “Damlaya damlaya göl olur.” atasözünü ele alalım. İlk adımda cümle yapısına bakıldığında tek çekimli yüklemin “olur” olduğu görülür; “damlaya damlaya” söz grubu ise bu yüklemi tamamlar. Bu nedenle örnek, tek yüklemli basit bir cümle olarak incelenebilir. İkinci adımda anlam belirlenir: Küçük miktarlar zaman içinde birikerek daha büyük bir bütüne dönüşebilir. Üçüncü adımda günlük hayatla bağ kurulur: Düzenli olarak küçük miktarda para biriktiren birinin bir süre sonra ihtiyacı olan tutara yaklaşması bu sözün kullanılabileceği bir durumdur. Böylece sözün yapısı, anlamı ve kullanım bağlamı adım adım birlikte incelenmiş olur.

Her söz için bir çalışma kartı oluşturabilirsiniz. Kartın bir yüzüne sözü, diğer yüzüne kendi kısa açıklamanızı ve örnek durumunuzu yazın. Açıklamanızın sözün bütününü karşılayıp karşılamadığını yeniden okuyarak kontrol edin.

Hazırladığınız kartları çalışma programınıza uygun aralıklarla gözden geçirin. Her tekrarda yalnızca sözü okumak yerine açıklamayı yeniden kurmayı ve yeni bir kullanım durumu düşünmeyi deneyin. Bu yöntem kesin öğrenme vaadi taşımaz; çalışma sürecini düzenlemeye yönelik bir öneridir.

İncelenen örneklemde atasözlerinin genel olarak kurallı ve basit yapıda bulunması, her atasözünün aynı yapıyı taşıdığı anlamına gelmez. Bir kısmının bileşik cümle yapısında olduğu da bildirildiğinden, her sözü kendi yapısı içinde incelemek gerekir.

Atasözü ile başka söz türleri arasında ayrım yaparken kaynağı doğrulanmamış kısa formülleri kesin kural gibi kullanmayın. Bu yazıda güvenilir bir sözlük kaynağından doğrudan doğrulanmayan tanımlar ve köken açıklamaları kullanılmamıştır.